O niewidocznym koszcie codziennego funkcjonowania, przeciążeniu układu nerwowego i energii, której nie zawsze wystarcza na to, co jeszcze wczoraj było możliwe

Wczoraj miałam siłę.
Dziś nawet cisza mnie męczy.
Uczę się zwalniać.

To nie lenistwo – kiedy codzienność pochłania więcej energii, niż widać

Dorośli w spektrum autyzmu często doświadczają szczególnych wyzwań związanych z regulacją energii i mają duży problem z odpowiednim jej poziomem potrzebnym do działania. Otoczenie nierzadko interpretuje to jako lenistwo, jednak stan ten może wynikać z nadmiernego obciążenia układu nerwowego. A do takiego przeciążenia przyczyniają się przede wszystkim trudności w obszarze funkcji wykonawczych (zdolność do rozpoczynania zadań, podejmowania decyzji, planowania, przełączania się między czynnościami), maskowanie i asymilacja (ukrywanie cech autystycznych, naśladowanie zachowań osób neurotypowych, nadmierny stres komunikacyjny) oraz przeciążenie sensoryczne. Utrzymujący się stan przeciążenia nadmiernie eksploatuje rezerwy energii tworząc powtarzający się cykl, który prowadzi do nadmiernego stresu, a w końcu wyczerpania.

Gdy odpoczynek przestaje wystarczać – od przewlekłego zmęczenia do wypalenia autystycznego

Wyczerpanie, czy zmęczenie zdarza się każdemu, jednak u osób z autyzmem często kumuluje się w czasie, a sen i odpoczynek niestety nie pomaga w pokonaniu go. Zwykle jest ono wszechobecne, długotrwałe i wpływa zarówno na ciało, jak i na umysł. Wzrasta wówczas prawdopodobieństwo wypalenia autystycznego. Ma to związek z wyżej wymienionymi czynnikami, a szczególnie z próbami radzenia sobie z presją zachowywania się i reagowania tak, jak jest to zwyczajowo przyjęte. Wypalenie autystyczne jest udokumentowanym, rzeczywistym zjawiskiem. To coś więcej, niż typowe zmęczenie. Może trwać tygodniami, czy nawet miesiącami i bardzo negatywnie wpływać na codzienne życie, aktywność interpersonalną i zawodową. Może wiązać się nawet z okresową utratą umiejętności i różnych funkcji.

Zmęczenie ma wiele twarzy – ciało, umysł i emocje na granicy wyczerpania

Jest kilka wymiarów takiego stanu. Wyczerpanie fizyczne wiąże się na przykład z przewlekłym bólem i zwiększoną wrażliwość na ból, problemami gastrycznymi oraz zaburzeniami snu. Zmęczenie poznawcze to wolniejsze przetwarzanie informacji, trudności ze znalezieniem słów, problemy ze skupieniem uwagi i przełączaniem się między zadaniami. Może prowadzić do spowolnienia procesów myślenia, zapominania i tak zwanej mgły mózgowej. Zmęczenie emocjonalne to nasilony niepokój, zwiększona drażliwość, podatność na frustrację i nawet napady złości. Nakładające się często u osób w spektrum autyzmu zaburzenia lękowe i depresyjne wiążą się z dodatkowymi trudnościami. Lęk utrzymuje mózg w ciągłym stanie czujności, co utrudnia odpoczynek i regenerację. Depresja z kolei może powodować niski poziom energii i motywacji do podejmowania wszelkich działań.

Jak gospodarować energią, zanim zabraknie jej na codzienne życie?

Jak można sobie z tym wszystkim radzić?

Możesz próbować gospodarować swoją energią, znając swoje możliwości i ograniczenia pilnować jej limitu w ciągu dnia lub tygodnia, planować i decydować kiedy można powiedzieć „stop”. Warto więc w związku z tym wiedzieć w jakim stopniu zużywasz ją na różne rodzaje czynności i aktywności, można nawet utworzyć sobie dokument i spisać to. W pracy nie zawsze taka strategia jest realna, ale jeśli tylko możesz, to komunikuj przełożonym kiedy poziom stresu i obciążenia jest nie do opanowania. Zadbaj o przerwy i czas urlopu, ewentualnie zwolnienia lekarskiego, gdy dostrzegasz zwiastuny głębszego kryzysu. Stosuj ułatwienia w przestrzeni (ograniczanie bodźców sensorycznych), znajdź miejsce wyciszenia i komfortu sensorycznego. Pomoce sensoryczne (na przykład zabawki manipulacyjne, słuchawki z redukcją hałasu, czy koce obciążeniowe) mogą pomagać, gdy odizolowanie się w cichym miejscu nie jest możliwe. Ważny jest także wypoczynek, relaks i znalezienie czasu na działania związane z ulubionymi zainteresowaniami, czy pasją. Ponadto odpowiedni sen (być może ze wspomaganiem farmakologicznym) oraz zrównoważona i zdrowa dieta daje energię, której mózg potrzebuje do walki ze zmęczeniem.

Zrozumieć własne granice, zamiast nieustannie je przekraczać

Najważniejsze jest zrozumienie przyczyn własnych ograniczeń, a nie tylko bieżącego doświadczenia i problemów z nim związanych. To podstawowy krok do zarządzania zmiennością i deficytami energii w codziennym życiu.

Chcesz przejść od czytania do działania?
Umów bezpłatną 30-minutową Sesję 0 albo poznaj Narzędzia Wsparcia stworzone z myślą o codziennym funkcjonowaniu osób neuroróżnorodnych.